อุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการ

บทนำ

อุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการมีความสำคัญต่อการดำเนินชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นการเคลื่อนไหว การทำกิจกรรมส่วนตัว การสื่อสาร การเรียน การทำงาน หรือการเข้าร่วมกิจกรรมทางสังคม อุปกรณ์ที่เหมาะสมสามารถช่วยลดข้อจำกัด เพิ่มความปลอดภัย และทำให้คนพิการสามารถทำกิจกรรมต่าง ๆ ได้ด้วยตนเองมากขึ้น

หลายคนอาจเข้าใจว่าอุปกรณ์เหล่านี้ต้องซื้อหาด้วยตนเอง หรือมีค่าใช้จ่ายสูง แต่ในความเป็นจริง ประเทศไทยมีระบบสิทธิและหน่วยงานหลายแห่งที่ให้การสนับสนุนอุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการ ทั้งผ่านระบบหลักประกันสุขภาพ โรงพยาบาล กองทุนฟื้นฟูสมรรถภาพ และกองทุนเฉพาะกรณี

การรู้จักสิทธิและช่องทางเหล่านี้จะช่วยให้คนพิการและครอบครัวสามารถเข้าถึงอุปกรณ์ที่จำเป็นได้อย่างเหมาะสม โดยไม่ต้องแบกรับค่าใช้จ่ายทั้งหมดด้วยตนเอง

คำชี้แจงเกี่ยวกับข้อมูลสิทธิและรายการอุปกรณ์

ข้อมูลสิทธิและรายการอุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการในบทความนี้ เป็นข้อมูลที่รวบรวมและตรวจสอบจากแหล่งข้อมูลของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ณ วันที่ 13 พฤศจิกายน 2569 เท่านั้น

หลักเกณฑ์ เงื่อนไข และรายการอุปกรณ์ที่สามารถเบิกจ่ายหรือขอรับการสนับสนุน อาจเปลี่ยนแปลงได้ตามนโยบาย งบประมาณ และประกาศของแต่ละหน่วยงาน รายการที่ปรากฏจึงไม่ใช่การรับรองว่าจะยังคงมีสิทธิขอรับได้ตลอดเวลา

ผู้สนใจควรติดต่อสอบถามหน่วยงานที่ระบุไว้ในบทความโดยตรง เพื่อตรวจสอบสิทธิ คุณสมบัติ เงื่อนไข และรายการอุปกรณ์ที่สามารถขอรับได้ ณ วันที่ยื่นคำขอ ก่อนเตรียมเอกสารหรือดำเนินการใด ๆ

1. ทำความรู้จักอุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการ

อุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการ (Assistive Devices) หมายถึง อุปกรณ์ เครื่องมือ หรือสิ่งประดิษฐ์ที่ช่วยให้คนพิการสามารถทำกิจกรรมต่าง ๆ ได้สะดวก ปลอดภัย และมีประสิทธิภาพมากขึ้น อุปกรณ์แต่ละชนิดมีวัตถุประสงค์และวิธีใช้งานแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับลักษณะความพิการและความจำเป็นของแต่ละบุคคล

1.1 อุปกรณ์ช่วยในการเคลื่อนไหว

• รถนั่งคนพิการชนิดใช้มือหมุน
• รถนั่งคนพิการชนิดไฟฟ้า
• ไม้เท้า ไม้ค้ำยัน และเครื่องช่วยเดิน
• อุปกรณ์พยุงลำตัวหรือแขนขา
• อุปกรณ์ช่วยในการเคลื่อนย้ายและยกตัว

1.2 อุปกรณ์ทดแทนอวัยวะและพยุงอวัยวะ

• แขนเทียมและขาเทียม
• เท้าเทียมและมือเทียม
• อุปกรณ์พยุงข้อเท้า เข่า หรือแขน
• อุปกรณ์พยุงกระดูกสันหลังและลำตัว
• กายอุปกรณ์ที่ผลิตขึ้นเฉพาะบุคคล

1.3 อุปกรณ์ช่วยการมองเห็นและการได้ยิน

• ไม้เท้าขาว
• เครื่องช่วยฟัง
• อุปกรณ์แสดงผลอักษรเบรลล์
• อุปกรณ์ช่วยการมองเห็นและการสื่อสารตามความจำเป็น

1.4 อุปกรณ์ช่วยในการดำรงชีวิตและการดูแลสุขภาพ

ตัวอย่างอุปกรณ์ที่อาจพบในระบบบริการหรือโครงการสนับสนุนบางประเภท ทั้งนี้ไม่ได้หมายความว่าเป็นสิทธิทั่วไปของทุกคน

• เตียงสำหรับผู้ป่วยหรือผู้มีข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว
• เครื่องช่วยยกและเคลื่อนย้ายผู้ป่วย
• เครื่องผลิตออกซิเจน
• เครื่องดูดเสมหะ
• อุปกรณ์ช่วยในการดูแลและทำกิจวัตรประจำวัน

รายการในหัวข้อนี้เป็นตัวอย่างประเภทอุปกรณ์ที่มีการใช้งาน ไม่ใช่บัญชีรายการที่ทุกคนสามารถเบิกหรือขอรับได้ การมีชื่ออุปกรณ์อยู่ในบทความไม่ได้หมายความว่าจะได้รับสิทธิ ต้องตรวจสอบสิทธิและเงื่อนไขของแต่ละหน่วยงานก่อนเสมอ

2. สิทธิทั่วไปตามระบบบริการสุขภาพและสวัสดิการ

หัวข้อนี้กล่าวถึงสิทธิประโยชน์ทั่วไปที่เกี่ยวข้องกับระบบบริการสุขภาพและสวัสดิการ เช่น สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ สิทธิประกันสังคม และสิทธิสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการ การได้รับอุปกรณ์ขึ้นอยู่กับสิทธิของแต่ละคน รายการที่กำหนด และการประเมินความจำเป็นทางการแพทย์ ไม่ใช่ทุกสิทธิจะครอบคลุมอุปกรณ์ชนิดเดียวกัน

2.1 สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (บัตรทอง)

ผู้มีสิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติที่มีความพิการ สามารถเข้าถึงบริการฟื้นฟูสมรรถภาพและการจัดหาอุปกรณ์เครื่องช่วยความพิการตามความจำเป็นทางการแพทย์ได้

สำหรับผู้ที่มีสิทธิบัตรทองคนพิการ หรือ ท.74 มีบริการกายอุปกรณ์และเครื่องช่วยความพิการ เช่น รถเข็น ไม้เท้าขาว แขนเทียม ขาเทียม และเครื่องช่วยฟัง ตามการประเมินและคำสั่งของแพทย์ โดยมีช่องทางให้บริการผ่านสถานพยาบาลและหน่วยบริการที่เกี่ยวข้อง ทั้งนี้ให้ตรวจสอบรายการและเงื่อนไขตามสิทธิในปัจจุบัน

ช่องทางติดต่อ

• โรงพยาบาลของรัฐ
• โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) หรือหน่วยบริการที่เกี่ยวข้อง
• ศูนย์บริการคนพิการและหน่วยบริการฟื้นฟูสมรรถภาพ
• สายด่วน สปสช. 1330

2.2 สิทธิประกันสังคม

ผู้ประกันตนที่เป็นคนพิการสามารถใช้สิทธิด้านการรักษาพยาบาลและบริการฟื้นฟูสมรรถภาพตามหลักเกณฑ์ของสำนักงานประกันสังคมได้

สำหรับการขอรับอุปกรณ์ช่วยเหลือ ควรเริ่มจากโรงพยาบาลตามสิทธิ เพื่อให้แพทย์ประเมินความจำเป็นและตรวจสอบว่าอุปกรณ์นั้นอยู่ในสิทธิประโยชน์หรือมีช่องทางสนับสนุนใดบ้าง ไม่ควรเข้าใจว่าอุปกรณ์ทุกประเภทจะได้รับการสนับสนุนเหมือนกับสิทธิบัตรทอง

สอบถามรายละเอียดได้ที่สำนักงานประกันสังคม โทร. 1506

2.3 สิทธิสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการ

ข้าราชการและบุคคลในครอบครัวที่มีสิทธิตามหลักเกณฑ์ สามารถเข้าถึงบริการรักษาพยาบาลและอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่จำเป็นได้ตามเงื่อนไขของกรมบัญชีกลาง

การขอรับอุปกรณ์ต้องพิจารณาประเภทอุปกรณ์ ข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ และหลักเกณฑ์การเบิกจ่ายที่กำหนดไว้ในแต่ละรายการ จึงควรสอบถามโรงพยาบาลที่เข้ารับบริการหรือหน่วยงานต้นสังกัดก่อนดำเนินการ

ข้อควรจำ: เนื้อหาในหัวข้อนี้เป็นสิทธิทั่วไปตามระบบบริการสุขภาพและสวัสดิการ ส่วนกองทุนที่ให้ความช่วยเหลือเฉพาะกลุ่มหรือเฉพาะสาเหตุ เช่น กปถ. แยกอธิบายไว้ในหัวข้อ 3.3 อย่านำรายการของกองทุนเฉพาะกรณีไปเข้าใจว่าเป็นสิทธิทั่วไป

3. ขอรับอุปกรณ์ได้จากที่ไหน

3.1 โรงพยาบาลและหน่วยบริการสุขภาพ

โรงพยาบาลเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญในการขอรับอุปกรณ์ โดยเฉพาะอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับการรักษาและฟื้นฟูสมรรถภาพ เช่น รถเข็น อุปกรณ์พยุงแขนขา แขนขาเทียม และอุปกรณ์ช่วยเดิน

ผู้ที่ต้องการอุปกรณ์ควรติดต่อแผนกเวชศาสตร์ฟื้นฟู หรือหน่วยงานที่รับผิดชอบด้านกายอุปกรณ์ของโรงพยาบาล เพื่อเข้ารับการประเมินและตรวจสอบสิทธิ

โรงพยาบาลแต่ละแห่งอาจมีบุคลากร เครื่องมือ และรายการอุปกรณ์ที่ให้บริการแตกต่างกัน หากโรงพยาบาลที่เข้ารับบริการไม่มีอุปกรณ์ที่เหมาะสม อาจสอบถามเรื่องการส่งต่อไปยังโรงพยาบาลหรือสถาบันที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน

3.2 สถาบันสิรินธรเพื่อการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์แห่งชาติ

เป็นหน่วยงานภาครัฐสังกัดกรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ที่ให้บริการด้านการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์ รวมถึงงานด้านกายอุปกรณ์และการฟื้นฟูเฉพาะทาง

สถาบันมีบุคลากรและความเชี่ยวชาญในการจัดทำกายอุปกรณ์ให้เหมาะกับผู้รับบริการแต่ละราย เช่น แขนขาเทียม อุปกรณ์พยุงร่างกาย และกายอุปกรณ์เฉพาะบุคคล

ผู้ที่ต้องการรับบริการควรสอบถามขั้นตอนการเข้ารับการประเมิน การส่งต่อ และเงื่อนไขการใช้สิทธิจากสถาบันโดยตรง

3.3 กองทุนเฉพาะกรณี: กองทุนเพื่อความปลอดภัยในการใช้รถใช้ถนน (กปถ.)

กองทุนเพื่อความปลอดภัยในการใช้รถใช้ถนน (กปถ.) เป็นกองทุนภายใต้กรมการขนส่งทางบก ที่มีช่องทางสนับสนุนอุปกรณ์ช่วยเหลือสำหรับผู้พิการที่มีสาเหตุจากอุบัติเหตุทางถนน ตามคุณสมบัติ หลักเกณฑ์ และเงื่อนไขที่กองทุนกำหนด จึงไม่ใช่สิทธิทั่วไปที่คนพิการทุกคนจะยื่นขอได้

ตัวอย่างอุปกรณ์ที่ปรากฏในข้อมูลของกองทุน ได้แก่

• รถนั่งคนพิการและรถเข็นไฟฟ้า
• แขนเทียมและขาเทียม
• เครื่องผลิตออกซิเจนและเครื่องดูดเสมหะ
• เตียงและเครื่องยกย้ายผู้พิการ
• หัวลากรถนั่งคนพิการ
• อุปกรณ์เสริมสมรรถภาพอื่นตามคำแนะนำของแพทย์

ผู้ที่มีคุณสมบัติตามหลักเกณฑ์เท่านั้นจึงจะยื่นขอรับการสนับสนุนได้ ควรตรวจสอบประกาศล่าสุด รายการอุปกรณ์ เอกสาร และช่วงเวลารับคำขอจากกองทุนโดยตรง ก่อนดำเนินการ เนื่องจากเงื่อนไขและรายการสนับสนุนอาจเปลี่ยนแปลงในแต่ละปี

เว็บไซต์กองทุน กปถ.: roadsafefund.dlt.go.th (เปิดในหน้าต่างใหม่)

3.4 กองทุนฟื้นฟูสมรรถภาพระดับจังหวัด (ช่องทางสนับสนุนตามหลักเกณฑ์ของแต่ละจังหวัด)

กองทุนฟื้นฟูสมรรถภาพระดับจังหวัดอาจเป็นอีกช่องทางในการสนับสนุนอุปกรณ์เฉพาะราย แต่ไม่ใช่สิทธิที่มีเงื่อนไขเหมือนกันทั่วประเทศ การสนับสนุนขึ้นอยู่กับหลักเกณฑ์ งบประมาณ และกระบวนการพิจารณาของแต่ละจังหวัด

ตัวอย่างการสนับสนุนที่พบในหลักเกณฑ์ของบางจังหวัด ได้แก่

• การจัดหาอุปกรณ์เครื่องช่วยความพิการ
• การซ่อมแซมอุปกรณ์ที่ชำรุด
• การดัดแปลงอุปกรณ์ให้เหมาะกับผู้ใช้งาน
• การเปลี่ยนชิ้นส่วนที่จำเป็น
• การจัดทำอุปกรณ์เฉพาะบุคคล

อย่างไรก็ตาม กองทุนแต่ละจังหวัดอาจมีหลักเกณฑ์ วิธีการ และช่องทางยื่นคำขอแตกต่างกัน จึงควรสอบถามกองทุนฟื้นฟูสมรรถภาพในจังหวัดที่พักอาศัย หรือองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.)

4. การประเมินและการขอรับอุปกรณ์

การเลือกอุปกรณ์ช่วยเหลือไม่ควรพิจารณาจากความสะดวกหรือรูปลักษณ์เพียงอย่างเดียว เพราะอุปกรณ์ที่ไม่เหมาะสมอาจทำให้เกิดความไม่ปลอดภัย ใช้งานไม่ได้จริง หรือส่งผลกระทบต่อสุขภาพในระยะยาว

การประเมินจึงควรดำเนินการโดยบุคลากรที่มีความรู้และความเชี่ยวชาญตรงกับประเภทอุปกรณ์ เช่น

• แพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู: ประเมินความจำเป็นทางการแพทย์และวางแผนการฟื้นฟู
• นักกายภาพบำบัด: ประเมินการเคลื่อนไหว การทรงตัว และความสามารถทางร่างกาย
• นักกิจกรรมบำบัด: ประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันและการใช้อุปกรณ์
• นักกายอุปกรณ์: ออกแบบ ผลิต และปรับแต่งกายอุปกรณ์เทียมหรืออุปกรณ์พยุงร่างกาย
• ผู้เชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยีสิ่งอำนวยความสะดวก: ประเมินและออกแบบอุปกรณ์ที่ช่วยในการสื่อสาร การควบคุม หรือการทำกิจกรรมเฉพาะด้าน

โดยทั่วไป ขั้นตอนการขอรับอุปกรณ์ประกอบด้วย

1. ติดต่อโรงพยาบาลหรือหน่วยบริการที่เกี่ยวข้อง
2. เข้ารับการประเมินความจำเป็นและความเหมาะสมของอุปกรณ์
3. ตรวจสอบสิทธิและแหล่งงบประมาณที่สามารถสนับสนุนได้
4. จัดเตรียมเอกสารและยื่นคำขอตามขั้นตอน
5. ทดลองใช้งาน รับอุปกรณ์ และติดตามผลการใช้งาน

เอกสารที่ใช้โดยทั่วไปอาจประกอบด้วยบัตรประชาชน บัตรประจำตัวคนพิการ ใบรับรองหรือคำแนะนำจากแพทย์ และเอกสารอื่นตามที่หน่วยงานกำหนด

5. เมื่ออุปกรณ์มาตรฐานไม่ตอบโจทย์ อาจต้องออกแบบเฉพาะบุคคล

อุปกรณ์ช่วยเหลือที่มีจำหน่ายหรืออยู่ในบัญชีมาตรฐานอาจไม่สามารถตอบสนองความต้องการของคนพิการทุกคนได้ โดยเฉพาะผู้ที่มีข้อจำกัดทางร่างกายหลายด้าน หรือมีความสามารถในการเคลื่อนไหวที่แตกต่างจากผู้ใช้งานทั่วไป

ในกรณีเช่นนี้ อาจจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนอุปกรณ์เดิม หรือออกแบบอุปกรณ์ขึ้นใหม่ให้เหมาะกับความสามารถของแต่ละบุคคล

5.1 อุปกรณ์ช่วยจับสิ่งของสำหรับผู้ที่กำมือไม่ได้

Universal Cuff เป็นอุปกรณ์ที่สวมเข้ากับมือหรือฝ่ามือ เพื่อยึดช้อน แปรงสีฟัน หรืออุปกรณ์อื่น ๆ ให้สามารถใช้งานได้ แม้ผู้ใช้จะไม่สามารถกำมือหรือจับสิ่งของได้ตามปกติ

5.2 อุปกรณ์ช่วยพิมพ์คอมพิวเตอร์สำหรับผู้ที่กำมือไม่ได้

ผู้ที่ไม่สามารถกำมือหรือจับดินสอได้ อาจใช้อุปกรณ์ยึดประคองมือหรือฝ่ามือ เพื่อยึดดินสอไว้ในอุ้งมือ โดยให้ปลายยางลบยื่นลงด้านล่าง ใช้แตะกดแป้นพิมพ์ ผู้ใช้สามารถยกมือทั้งสองข้างเหนือคีย์บอร์ดและควบคุมการกดปุ่มด้วยปลายยางลบ แทนการวางมือบนแป้นพิมพ์ ทั้งนี้ต้องปรับตำแหน่งและความยาวของดินสอให้เหมาะกับระยะเอื้อม แรงควบคุม และความสามารถของผู้ใช้แต่ละคน

5.3 การปรับระบบควบคุมรถเข็นไฟฟ้าด้วยคาง

รถเข็นไฟฟ้าทั่วไปมักออกแบบให้ควบคุมด้วยมือ แต่สำหรับผู้ที่ไม่สามารถใช้มือควบคุมได้ อาจปรับตำแหน่งและรูปแบบของจอยสติ๊กให้ควบคุมด้วยคางได้ โดยติดตั้งอุปกรณ์ควบคุม ให้อยู่ในตำแหน่งที่ผู้ใช้สามารถขยับคางเพื่อบังคับทิศทางและความเร็วได้อย่างเหมาะสม การติดตั้งและปรับตั้งต้องผ่านการประเมิน ทดลองใช้งาน และปรับให้ปลอดภัยโดยผู้เชี่ยวชาญ

ตัวอย่างเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า การจัดหาอุปกรณ์ช่วยเหลือไม่ควรยึดติดกับรูปแบบมาตรฐานเพียงอย่างเดียว แต่ควรเริ่มจากการพิจารณาว่าผู้ใช้ต้องการทำกิจกรรมใด และจะออกแบบหรือปรับอุปกรณ์อย่างไรให้สามารถทำกิจกรรมนั้นได้

ทั้งนี้ การออกแบบและดัดแปลงควรผ่านการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ เพื่อให้เกิดความปลอดภัยและเหมาะสมกับผู้ใช้งาน

6. คำแนะนำและช่องทางติดต่อ

หากต้องการขอรับอุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการ ควรเริ่มต้นจากการระบุความจำเป็นในการใช้งานให้ชัดเจน เช่น ต้องการรถเข็นเพื่อเดินทางในชีวิตประจำวัน ต้องการอุปกรณ์ช่วยจับสิ่งของ หรือต้องการปรับรถเข็นไฟฟ้าให้สามารถควบคุมด้วยส่วนอื่นของร่างกาย

จากนั้นจึงติดต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อเข้ารับการประเมินและตรวจสอบสิทธิ

• สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.): สายด่วน 1330
• สำนักงานประกันสังคม: สายด่วน 1506
• กองทุน กปถ.: roadsafefund.dlt.go.th (เปิดในหน้าต่างใหม่)
• กองทุนฟื้นฟูสมรรถภาพจังหวัด: อบจ. หรือหน่วยงานที่รับผิดชอบในจังหวัด
• สถาบันสิรินธรฯ: เว็บไซต์กรมการแพทย์ www.dms.go.th (เปิดในหน้าต่างใหม่)

บทส่งท้าย

อุปกรณ์ช่วยเหลือคนพิการไม่ใช่เพียงเครื่องมือสำหรับทดแทนความสามารถทางร่างกาย แต่เป็นสิ่งที่ช่วยเพิ่มโอกาสในการดำเนินชีวิต การทำงาน การศึกษา และการมีส่วนร่วมในสังคม

สิ่งสำคัญคือการเข้าถึงอุปกรณ์ที่เหมาะสมกับความต้องการของแต่ละบุคคล โดยอาศัยการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ และการประสานสิทธิหรือแหล่งสนับสนุนที่มีอยู่

หากอุปกรณ์มาตรฐานยังไม่ตอบโจทย์ ก็ยังมีความเป็นไปได้ในการปรับแต่งหรือออกแบบอุปกรณ์เฉพาะบุคคล เพราะเป้าหมายของการจัดหาอุปกรณ์ช่วยเหลือไม่ใช่เพียงการมีอุปกรณ์ไว้ใช้งาน แต่คือการทำให้คนพิการสามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีทางเลือกและมีอิสระมากขึ้น

หน่วยงานรัฐที่รับผิดชอบ

• กายอุปกรณ์สำหรับคนพิการ (พก.) (เปิดในหน้าต่างใหม่)dep.go.th
• สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (เปิดในหน้าต่างใหม่)www.nhso.go.th

กฎหมาย ระเบียบ และประกาศที่เกี่ยวข้อง

• พ.ร.บ.ส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. 2550 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2556 (มีผลใช้บังคับ) มาตรา 20