สิทธินี้คืออะไร
คนพิการบางคนมีข้อจำกัดจากสภาพความพิการอย่างรุนแรง จนไม่สามารถทำกิจวัตรสำคัญในชีวิตประจำวันได้ด้วยตนเอง หรือทำได้เพียงเล็กน้อย เช่น การอาบน้ำ แต่งตัว รับประทานอาหาร ขับถ่าย หรือเคลื่อนย้ายร่างกาย รวมถึงไม่สามารถออกไปทำกิจกรรมนอกบ้านหรือมีส่วนร่วมในสังคมได้โดยปราศจากความช่วยเหลือจากผู้อื่น ข้อจำกัดเหล่านี้ทำให้ต้องพึ่งพาครอบครัวอย่างต่อเนื่อง และเป็นภาระการดูแลของครอบครัว
บริการผู้ช่วยคนพิการ (Personal Assistant: PA) จึงเป็นสวัสดิการสำหรับคนพิการที่มีความจำเป็นต้องได้รับความช่วยเหลือเฉพาะบุคคล เพื่อให้ดำรงชีวิตประจำวัน เข้าถึงกิจกรรมทางสังคม และกำหนดวิถีชีวิตของตนเองได้ตามศักยภาพ บริการ PA ไม่ใช่บริการเพื่อเพิ่มความสะดวกสบายให้คนพิการทุกคน แต่เป็นบริการสำหรับคนพิการที่มีความจำเป็นตามหลักเกณฑ์
ผู้ช่วยคนพิการ (PA) คือใคร
คือบุคคลที่ให้ความช่วยเหลือคนพิการเฉพาะบุคคล ในกิจกรรมที่คนพิการทำเองไม่ได้เนื่องจากข้อจำกัดจากสภาพความพิการ ครอบคลุมทั้งกิจวัตรสำคัญในชีวิตประจำวัน และการสนับสนุนให้ออกไปทำกิจกรรมหรือมีส่วนร่วมในสังคมตามความจำเป็น
PA ทำงานภายใต้แนวคิดการดำรงชีวิตอิสระของคนพิการ (Independent Living: IL) ซึ่งให้ความสำคัญกับสิทธิในการเลือก การตัดสินใจ และการกำหนดวิถีชีวิตของคนพิการด้วยตนเอง
หลักการสำคัญคือ PA ช่วยในสิ่งที่คนพิการทำเองไม่ได้ โดยไม่เข้าไปควบคุมหรือตัดสินใจแทนคนพิการ การมี PA จึงไม่ได้ทำให้ต้องพึ่งพาผู้อื่นมากขึ้น แต่ทำให้ใช้ชีวิตได้อย่างอิสระมากขึ้น
ใครมีสิทธิได้รับ
บริการ PA เป็นสวัสดิการสำหรับคนพิการที่มีความจำเป็นต้องได้รับความช่วยเหลือในการดำรงชีวิต ไม่ใช่สิทธิที่ได้รับโดยอัตโนมัติเพียงเพราะมีบัตรประจำตัวคนพิการ
ความจำเป็นในการมี PA พิจารณาจากอะไร
- สภาพความพิการมากจนไม่สามารถปฏิบัติกิจวัตรสำคัญในการดำรงชีวิตได้ด้วยตนเอง
- หากไม่ได้รับความช่วยเหลือ จะกระทบอย่างมากต่อการดำรงชีวิต สุขภาพอนามัย ภาวะจิตใจ อารมณ์ พฤติกรรม สภาพความเป็นอยู่ และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์
- คำนึงถึงฐานะและความยากจนของคนพิการเป็นสำคัญ
ตัวอย่างเช่น คนพิการที่อาบน้ำ แต่งตัว ขับถ่าย หรือเคลื่อนย้ายตัวเองไม่ได้โดยลำพัง หรือมีข้อจำกัดมากจนต้องมีคนช่วยเพื่อออกไปทำกิจกรรมสำคัญนอกบ้าน การพิจารณาดูจากสภาพความพิการ ความสามารถในการช่วยเหลือตนเอง ผลกระทบหากไม่ได้รับความช่วยเหลือ และความจำเป็นของแต่ละคน ไม่ได้ดูจากประเภทความพิการเพียงอย่างเดียว
ข้อควรเข้าใจ: คนพิการที่ช่วยเหลือตนเองในกิจวัตรสำคัญได้ และต้องการผู้ช่วยเพียงเพื่อเพิ่มความสะดวกสบาย ไม่ใช่กลุ่มเป้าหมายของบริการ PA
เงื่อนไขหรือคุณสมบัติ
- มีบัตรประจำตัวคนพิการ
- มีความจำเป็นต้องใช้ผู้ช่วยคนพิการ เพื่อให้สามารถปฏิบัติกิจวัตรที่สำคัญในการดำรงชีวิตได้
- ไม่ได้รับความช่วยเหลือจากหน่วยงานของรัฐอื่น หรือได้รับแล้วแต่ยังไม่เพียงพอ
ได้อะไรบ้าง (ครบทุกรายการ)
รวมทั้งหมด 11 รายการ
ช่วยกิจวัตรสำคัญในชีวิตประจำวัน
- อาบน้ำ ล้างหน้า แปรงฟัน และทำความสะอาดร่างกาย
- สวมใส่เสื้อผ้า ถุงเท้า รองเท้า และจัดเครื่องแต่งกาย
- รับประทานอาหาร ในกรณีที่รับประทานเองไม่ได้
- ขับถ่ายและทำความสะอาดร่างกายหลังขับถ่าย
- ช่วยเตรียมยาและช่วยให้ได้รับยาตามเวลา ภายใต้ขอบเขตหน้าที่ที่เหมาะสม
- ช่วยเหลืออื่น ๆ ที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตตามแผนการให้บริการ
ช่วยให้มีส่วนร่วมในสังคม (นอกบ้าน)
- เดินทางไปพบแพทย์หรือตรวจสุขภาพ
- เดินทางไปศึกษาเล่าเรียน
- เดินทางไปประกอบอาชีพหรือทำงาน
- ติดต่อหน่วยงานราชการและใช้สิทธิต่าง ๆ
- เข้าร่วมกิจกรรมในชุมชนและกิจกรรมทางสังคม
สิทธิประโยชน์ที่ได้รับ
การช่วยเหลือทั้งหมดต้องสอดคล้องกับความจำเป็นของแต่ละคน และเป็นไปตามแผนการให้บริการที่ได้รับความเห็นชอบ PA ไม่ใช่คนรับใช้ส่วนตัวหรือผู้รับผิดชอบงานทั่วไปของครอบครัว
ประโยชน์ต่อคนพิการ
- ดำรงชีวิตประจำวันได้อย่างเหมาะสม ดูแลสุขอนามัย รับประทานอาหาร และแต่งตัวได้
- ลดการพึ่งพาครอบครัวเพียงอย่างเดียว ไม่ต้องรอพ่อแม่ คู่สมรส หรือบุตรทุกครั้ง
- มีโอกาสออกไปใช้ชีวิตในสังคม เข้าถึงบริการสาธารณะ การศึกษา การทำงาน และกิจกรรมต่าง ๆ
- กำหนดวิถีชีวิตของตนเองได้ แม้มีข้อจำกัดทางร่างกาย ก็ยังคิด เลือก และตัดสินใจเองได้
ประโยชน์ต่อครอบครัว
- ลดภาระการดูแล ไม่ต้องรับผิดชอบกิจวัตรสำคัญทั้งหมดเพียงลำพัง
- ลดความเหนื่อยล้าของผู้ดูแล มีเวลาพักผ่อน ดูแลสุขภาพ และจัดการเรื่องส่วนตัว
- เพิ่มโอกาสประกอบอาชีพ สมาชิกในครอบครัวไปทำงานหรือหารายได้ได้
- ความสัมพันธ์ในครอบครัวดีขึ้น ใช้ชีวิตร่วมกันในฐานะพ่อแม่ ลูก สามี ภรรยา พี่น้อง มากกว่าบทบาทผู้ดูแลอย่างเดียว
ทั้งนี้ PA ไม่ได้รับผิดชอบการดูแลแทนครอบครัวทั้งหมด แต่ช่วยในส่วนที่จำเป็นตามแผนการให้บริการ
จะได้รับบริการกี่ชั่วโมง
- สูงสุดไม่เกิน 6 ชั่วโมงต่อวัน
- สูงสุดไม่เกิน 180 ชั่วโมงต่อเดือน
- อนุมัติคราวละไม่เกิน 1 ปี และยื่นขอต่อเนื่องได้
จำนวนชั่วโมงจริงขึ้นกับผลการประเมินความจำเป็นของแต่ละคน ผู้ได้รับอนุมัติไม่ได้รับวันละ 6 ชั่วโมงหรือเดือนละ 180 ชั่วโมงทุกราย การจัดสรรชั่วโมงเป็นหน้าที่ของคณะทำงานจัดบริการผู้ช่วยคนพิการ
วิธีขอใช้สิทธิ
- คนพิการหรือผู้ดูแลยื่นคำขอพร้อมเอกสาร
- เจ้าหน้าที่ตรวจสอบเอกสารและข้อมูล
- คณะทำงานจัดบริการผู้ช่วยคนพิการพิจารณาความจำเป็น
- หน่วยรับคำขอแจ้งผลการพิจารณา
- หากได้รับอนุมัติ หน่วยบริการประสานจัดหา PA และจัดทำแผนการปฏิบัติงาน
- คนพิการหรือผู้ดูแลและ PA ทำสัญญาการให้บริการ
- PA เริ่มปฏิบัติงานตามแผนที่กำหนด
ขอใช้สิทธิหรือดูขั้นตอนได้ที่
รู้ไว้ก่อนไป
- ยื่นคำขอแล้วไม่ได้แปลว่าได้รับอนุมัติทันที ต้องผ่านการพิจารณาตามหลักเกณฑ์และขั้นตอน
- ให้ PA ช่วยเฉพาะสิ่งที่ทำเองไม่ได้ ส่วนที่ยังทำเองได้ควรทำเอง เช่น ถ้ากินข้าวเองได้ก็ไม่ต้องให้ป้อน
- วางแผนล่วงหน้าว่าแต่ละวันต้องการความช่วยเหลือเรื่องใด เวลาใด นานเท่าไร เพื่อใช้ชั่วโมงให้ตรงกับความจำเป็นจริง
- คนพิการเป็นผู้กำหนดความต้องการ สื่อสารให้ชัด และร่วมวางแผนงานกับ PA และหน่วยบริการ
- เมื่อมีคนช่วยเรื่องจำเป็นแล้ว ใช้เวลาและพลังที่มีเพิ่มขึ้นไปเรียน ทำงาน ดูแลสุขภาพ และมีส่วนร่วมในสังคม
- คนพิการและ PA ควรปฏิบัติต่อกันด้วยความสุภาพ ให้เกียรติ และเคารพศักดิ์ศรีซึ่งกันและกัน
- ถ้ามีปัญหาในการทำงานร่วมกัน แจ้งหน่วยบริการในพื้นที่ คนพิการมีสิทธิขอเปลี่ยน PA ได้ตามความเหมาะสม
- ครอบครัว: เคารพความคิดและการตัดสินใจของคนพิการ ส่งเสริมให้ทำสิ่งที่ทำเองได้ และไม่มอบงานที่ไม่เกี่ยวกับคนพิการให้ PA
- ครอบครัว: ถ้าคนพิการยังสื่อสารหรือตัดสินใจได้ไม่เต็มที่ ให้ร่วมวางแผนและพิทักษ์สิทธิ โดยยึดประโยชน์และความต้องการของคนพิการเป็นหลัก
เอกสารที่ต้องเตรียม
- สำเนาบัตรประจำตัวคนพิการ พร้อมรับรองสำเนาถูกต้อง
- รูปถ่ายขนาด 1 นิ้ว หรือ 2 นิ้ว จำนวน 2 รูป
- แบบคำขอมีผู้ช่วยคนพิการ (แบบ ผช.1) จำนวน 1 ชุด
- กรณีคนพิการเป็นผู้เยาว์ หรือยื่นเองไม่ได้ ผู้ดูแลยื่นคำขอแทนได้
คำถามที่พบบ่อย
คนพิการทุกคนขอใช้บริการ PA ได้หรือไม่
สอบถามและยื่นคำขอได้เมื่อเห็นว่าตนมีความจำเป็น แต่การได้รับอนุมัติต้องเป็นไปตามคุณสมบัติและหลักเกณฑ์ ไม่ใช่ทุกคนจะได้รับบริการ PA
มีบัตรประจำตัวคนพิการแล้ว จะได้รับ PA เลยหรือไม่
ไม่ได้โดยอัตโนมัติ ต้องมีความจำเป็นในการได้รับความช่วยเหลือ และผ่านการพิจารณาตามหลักเกณฑ์
มีครอบครัวดูแลอยู่แล้ว ขอ PA ได้หรือไม่
ยื่นคำขอได้ การมีครอบครัวดูแลไม่ได้ทำให้หมดสิทธิโดยอัตโนมัติ แต่ต้องพิจารณาว่าจำเป็นต้องได้รับความช่วยเหลือเพิ่มเติมเพียงใด และเป็นไปตามเงื่อนไขหรือไม่
ช่วยเหลือตัวเองได้บางอย่าง ขอ PA ได้หรือไม่
ยื่นได้ ถ้ามีข้อจำกัดมากจนทำกิจวัตรสำคัญบางอย่างเองไม่ได้ และมีความจำเป็นตามหลักเกณฑ์ ทั้งนี้ต้องผ่านการประเมินเป็นรายบุคคล
PA ช่วยพาไปทำงานหรือร่วมกิจกรรมทางสังคมได้หรือไม่
ได้ เมื่อเป็นความจำเป็นในการดำรงชีวิต และอยู่ในขอบเขตและแผนการให้บริการ
ให้ PA ทำงานบ้านทั่วไปหรือดูแลคนอื่นในบ้านได้หรือไม่
ไม่ได้ PA ช่วยเหลือคนพิการเฉพาะบุคคลตามขอบเขตการให้บริการ ไม่ใช่ผู้ทำงานบ้านทั่วไปหรือดูแลสมาชิกคนอื่นในครอบครัว
ไม่พอใจการทำงานของ PA ขอเปลี่ยนได้หรือไม่
ได้ เมื่อมีเหตุอันเหมาะสม เช่น ทำงานไม่ตรงตามข้อตกลงหรือมีพฤติกรรมไม่เหมาะสม โดยแจ้งหน่วยบริการในพื้นที่
หน่วยงานรัฐที่รับผิดชอบ
กรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ / พมจ.
ช่องทางติดต่อหรือยื่นคำขอ
กรุงเทพมหานคร: ศูนย์บริการคนพิการกรุงเทพมหานคร ศูนย์สาขาที่กำหนด หรือหน่วยบริการในพื้นที่ที่ได้รับการประกาศกำหนด
ต่างจังหวัด: สำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัด (พมจ.) หรือหน่วยบริการในพื้นที่ที่ได้รับการประกาศกำหนด
กฎหมาย ระเบียบ และประกาศที่เกี่ยวข้อง
- พ.ร.บ.ส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. 2550 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2556 (มีผลใช้บังคับ) มาตรา 20
- ระเบียบคณะกรรมการส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการแห่งชาติ ว่าด้วยหลักเกณฑ์และวิธีการเกี่ยวกับการปรับสภาพแวดล้อมที่อยู่อาศัยให้แก่คนพิการ การมีผู้ช่วยคนพิการ การช่วยเหลือคนพิการที่ไม่มีผู้ดูแลคนพิการ และสิทธิของผู้ดูแลคนพิการ พ.ศ. 2566 (ราชกิจจานุเบกษา 16 พ.ค. 2566) หมวด 3
ข้อคิดจาก TIL
การดำรงชีวิตอิสระ (Independent Living: IL) ไม่ได้หมายความว่าคนพิการต้องทำทุกอย่างด้วยตนเองโดยไม่พึ่งพาใคร แต่หมายถึงการมีสิทธิและโอกาสในการเลือก ตัดสินใจ และกำหนดวิถีชีวิตของตนเองได้เช่นเดียวกับบุคคลทั่วไป
สำหรับคนพิการที่มีข้อจำกัดรุนแรง การได้รับความช่วยเหลือจาก PA ตามความจำเป็นคือปัจจัยสำคัญที่ทำให้การดำรงชีวิตอิสระเกิดขึ้นได้จริง บริการ PA ไม่ได้มุ่งเพียงให้คนพิการได้รับการดูแลที่ดีขึ้น แต่มุ่งให้มีโอกาสใช้ชีวิตตามความต้องการของตนเอง โดยไม่ถูกจำกัดโอกาสจากสภาพความพิการมากเกินความจำเป็น
เพราะการดำรงชีวิตอิสระ ไม่ได้หมายถึงการไม่ต้องพึ่งพาใคร แต่หมายถึงการมีอำนาจในการเลือกและกำหนดชีวิตของตนเอง แม้จำเป็นต้องได้รับความช่วยเหลือจากผู้อื่นก็ตาม
เอกสารอ้างอิง
- คู่มือบริการผู้ช่วยคนพิการ กรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ (มกราคม พ.ศ. 2566) ส่วนที่ 2–6: แนวคิดการดำรงชีวิตอิสระ บทบาทหน้าที่ของผู้ช่วยคนพิการ ผู้มีสิทธิขอใช้บริการ บทบาทผู้เกี่ยวข้อง และการขอใช้บริการ
- จำนวนชั่วโมง เงื่อนไขการอนุมัติ และขั้นตอน อ้างอิงตามคู่มือดังกล่าว ผู้ประสงค์ขอรับบริการควรตรวจสอบหลักเกณฑ์ล่าสุดกับหน่วยงานที่รับผิดชอบ
- เผยแพร่เพื่อให้ความรู้โดย มูลนิธิสภาศูนย์การดำรงชีวิตอิสระคนพิการประเทศไทย (TIL)
ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด: 12 พฤศจิกายน 2569 · ลิงก์ทุกลิงก์ในหน้านี้เป็นเว็บไซต์ของหน่วยงานราชการ
หลักเกณฑ์อาจเปลี่ยนแปลงได้ และการได้รับสิทธิขึ้นกับการพิจารณาของหน่วยงาน ควรสอบถามหน่วยงานที่รับผิดชอบก่อนยื่นคำขอ