สิทธินี้คืออะไร
คนพิการจำนวนไม่น้อยเผชิญข้อจำกัดในการดำเนินชีวิต ทั้งการดูแลตนเอง การเดินทาง การสื่อสาร การติดต่อผู้อื่น การเข้าถึงบริการ หรือการตัดสินใจเกี่ยวกับชีวิตของตนเอง บางคนเคยชินกับการให้ครอบครัวจัดการทุกเรื่อง บางคนขาดความมั่นใจในการออกไปใช้ชีวิตในสังคม หรือไม่เคยมีโอกาสเรียนรู้วิธีจัดการกับข้อจำกัดจากความพิการของตนเอง
บริการฝึกทักษะการดำรงชีวิตอิสระของคนพิการ (Independent Living Skills Training) จึงเป็นกระบวนการส่งเสริมและพัฒนาศักยภาพ ให้คนพิการเรียนรู้ เข้าใจตนเอง มีความเชื่อมั่น คิด วางแผน ตัดสินใจ เลือก และจัดการชีวิตของตนเองได้อย่างมีศักดิ์ศรี บริการนี้ไม่ได้มุ่งให้ต้องทำทุกอย่างด้วยตนเอง แต่พัฒนาทักษะที่จำเป็น ควบคู่กับการเรียนรู้วิธีใช้บริการความช่วยเหลือและทรัพยากรที่มีอยู่
การฝึกไม่ได้มองความพิการเป็นเพียงข้อจำกัดทางร่างกาย แต่ให้ความสำคัญกับความคิด ความรู้สึก ความเชื่อมั่น ความสามารถ และสิทธิในการตัดสินใจของคนพิการ
หลักการสำคัญ (แนวคิด Independent Living: IL)
- คนพิการเป็นผู้มีสิทธิในการกำหนดชีวิตของตนเอง
- คนพิการสามารถคิด วิเคราะห์ และตัดสินใจได้
- คนพิการมีศักยภาพในการเรียนรู้และพัฒนาตนเอง
- การได้รับความช่วยเหลือจากผู้อื่นไม่ใช่อุปสรรคต่อการดำรงชีวิตอิสระ
- คนพิการควรเข้าถึงทรัพยากร บริการ และสิ่งอำนวยความสะดวกในสังคมอย่างเท่าเทียม
การดำรงชีวิตอิสระไม่ได้หมายถึงการต้องทำทุกอย่างด้วยตนเองโดยไม่พึ่งพาใคร แต่หมายถึงการกำหนดแนวทางชีวิตของตนเองได้อย่างสมศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ โดยอาศัยความช่วยเหลือเท่าที่จำเป็น
ใครมีสิทธิได้รับ
บริการตามหลักสูตรนี้มุ่งเน้นคนพิการทางกายและการเคลื่อนไหวที่ต้องการพัฒนาทักษะและศักยภาพในการดำรงชีวิต เช่น
- คนพิการที่เพิ่งเกิดความพิการ และต้องการเรียนรู้การปรับตัวกับชีวิตรูปแบบใหม่
- คนพิการที่ยังขาดความมั่นใจในการดำเนินชีวิตหรือออกไปใช้ชีวิตในสังคม
- คนพิการที่ต้องการพัฒนาทักษะการดูแลตนเองและกิจวัตรประจำวัน
- คนพิการที่ต้องการเรียนรู้การเดินทางและการใช้บริการสาธารณะ
- คนพิการที่ต้องการพัฒนาการสื่อสาร การสร้างความสัมพันธ์ และการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น
- คนพิการที่ต้องการเรียนรู้การใช้บริการสนับสนุน เช่น ผู้ช่วยคนพิการ (PA)
- คนพิการที่ต้องการพัฒนาความสามารถในการคิด วางแผน ตัดสินใจ และจัดการชีวิตด้วยตนเอง
จำเป็นต้องเป็นคนพิการที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้หรือไม่
ไม่จำเป็น ต่างจากหลักเกณฑ์ของบริการ PA เพราะสองบริการนี้มีวัตถุประสงค์ต่างกัน การฝึกทักษะเน้นพัฒนาศักยภาพตามความต้องการของแต่ละคน คนที่ช่วยเหลือตนเองได้บางส่วนหรือทั้งหมด ก็อาจต้องพัฒนาทักษะด้านอื่น เช่น การเดินทาง การสื่อสาร การจัดการสุขภาพ การใช้ชีวิตในสังคม หรือการวางแผนอนาคต การเข้ารับบริการจึงควรเริ่มจากการพูดคุย สำรวจความต้องการและทักษะของแต่ละคน
เงื่อนไขหรือคุณสมบัติ
- หลักสูตรนี้มุ่งเน้นคนพิการทางกายและการเคลื่อนไหว
- ไม่จำเป็นต้องมีข้อจำกัดรุนแรงจนช่วยเหลือตัวเองไม่ได้
- รับบริการได้ตามรูปแบบและเงื่อนไขของหน่วยบริการแต่ละแห่ง
ได้อะไรบ้าง (ครบทุกรายการ)
รวมทั้งหมด 18 รายการ
7 ด้านหลักของหลักสูตร
- การสื่อสาร (Communication): การพูด การฟัง การสะท้อนความรู้สึก การตั้งคำถาม การสื่อสารแบบสันติวิธี การปฏิเสธอย่างเหมาะสม และการควบคุมอารมณ์ เพื่อบอกความคิดและความต้องการได้อย่างมั่นใจ
- การให้คำปรึกษาฉันเพื่อน (Peer Counseling): คนพิการด้วยกันใช้ประสบการณ์ชีวิตรับฟังและสนับสนุนกัน ไม่ตัดสินใจแทน เรียนรู้การยอมรับความพิการ สร้างความเชื่อมั่นและคุณค่าในตนเอง ทั้งรายบุคคลและกลุ่ม
- การดูแลกิจวัตรประจำวัน (ADL): สุขอนามัย อาบน้ำ แต่งตัว รับประทานอาหาร ขับถ่าย การเคลื่อนย้าย การใช้อุปกรณ์เครื่องช่วย และการบอกผู้ช่วยให้ช่วยได้อย่างถูกต้อง
- การเรียนรู้และใช้บริการผู้ช่วยคนพิการ (PA): สิทธิและสวัสดิการ PA บทบาทหน้าที่ ขั้นตอนการขอและการทำสัญญา มารยาท การสื่อสารความต้องการ และการกำกับและประเมินการทำงานของ PA
- การจัดทำแผนโปรแกรมการฝึกทักษะ (ILP): สำรวจทักษะ ค้นหาความต้องการและเป้าหมายชีวิต วางแผนร่วมกับคนพิการ ออกแบบการฝึกเฉพาะบุคคล และติดตามความก้าวหน้า ไม่ใช่ฝึกแบบเดียวกันทุกคน
- การจัดการสุขภาพ (Health Management): ปัญหาสุขภาพที่พบบ่อย การป้องกันภาวะแทรกซ้อนระยะยาว การจัดการเหตุฉุกเฉินเบื้องต้น สุขภาวะทางอารมณ์ และการเข้าถึงระบบบริการสุขภาพ
- การเดินทาง (Travel): ระบบขนส่งสาธารณะ สิ่งอำนวยความสะดวก สิทธิในการเดินทาง การวางแผนก่อนเดินทาง การแก้ปัญหาเฉพาะหน้า และการรับมือเหตุฉุกเฉินระหว่างทาง
ทักษะชีวิตเพิ่มเติมที่นำมาฝึกได้
- ปรับมุมมองต่อความพิการและยอมรับสภาพความพิการของตนเอง
- ตั้งเป้าหมายชีวิต คิด วางแผน ตัดสินใจเลือก และจัดการชีวิตด้วยตนเอง
- ดูแลสุขภาพและจัดการเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน
- สื่อสารและบอกความต้องการกับบุคคลอื่น
- สร้างความสัมพันธ์และมีปฏิสัมพันธ์กับเพื่อนใหม่หรือบุคคลภายนอก
- เดินทางโดยคำนึงถึงสุขภาพและสุขภาวะ
- ใช้สิ่งอำนวยความสะดวกในสังคมอย่างปลอดภัย
- บริหารทรัพยากรในชีวิต เช่น เวลาและการเงิน
- จัดที่อยู่อาศัยให้ถูกสุขอนามัย สะดวก และปลอดภัย
- เลือกซื้อและเลือกใช้ของใช้ส่วนตัว
- เตรียมและประกอบอาหารอย่างถูกสุขลักษณะ
สิทธิประโยชน์ที่ได้รับ
ประโยชน์ต่อคนพิการ
- เพิ่มความเชื่อมั่นในตนเอง ยอมรับตนเอง มองเห็นคุณค่าและศักยภาพ ไม่ถูกจำกัดด้วยความคิดว่าความพิการทำให้ใช้ชีวิตไม่ได้
- จัดการชีวิตได้มากขึ้น คิด วางแผน ตัดสินใจ และเลือกแนวทางชีวิตได้ด้วยตนเอง
- มีทักษะที่จำเป็นในชีวิตประจำวัน ดูแลตนเอง จัดการสุขภาพ เดินทาง สื่อสาร และใช้บริการสนับสนุนต่าง ๆ
- มีโอกาสเรียนและทำงาน ออกไปเรียน ทำงาน ประกอบอาชีพ และทำกิจกรรมที่สนใจ
- มีส่วนร่วมในสังคม สร้างความสัมพันธ์ เข้าร่วมกิจกรรม และใช้ชีวิตร่วมกับคนในชุมชน
ประโยชน์ต่อครอบครัว
- ลดการพึ่งพาครอบครัว ในเรื่องที่คนพิการเรียนรู้และทำเองได้ ครอบครัวไม่ต้องตัดสินใจแทนทุกเรื่อง
- ลดความกังวลของผู้ดูแล มั่นใจว่าคนพิการบอกความต้องการ ดูแลตนเอง และจัดการสถานการณ์ได้
- ความสัมพันธ์ดีขึ้น ครอบครัวเปลี่ยนจากผู้ดูแลและผู้ตัดสินใจแทน มาเป็นผู้สนับสนุน
- สมาชิกครอบครัวมีเวลา ไปทำงาน พักผ่อน และดูแลเรื่องส่วนตัวได้มากขึ้น
การฝึกทักษะไม่ได้แปลว่าคนพิการจะไม่ต้องการความช่วยเหลือจากครอบครัวหรือผู้อื่นอีก แต่เป็นการพัฒนาความสามารถในการจัดการชีวิตและใช้ความช่วยเหลืออย่างเหมาะสม
วิธีขอใช้สิทธิ
- พูดคุยและทำความเข้าใจ: ผู้ให้บริการรับฟังประสบการณ์ ปัญหา ความต้องการ และเป้าหมายชีวิต เพื่อสร้างความไว้วางใจ
- ให้คำปรึกษาฉันเพื่อน: แลกเปลี่ยนประสบการณ์ ทบทวนความคิดความรู้สึก และเสริมความเชื่อมั่นในคุณค่าของตนเอง
- สำรวจและประเมินทักษะ: ดูว่ามีทักษะใดอยู่แล้ว มีข้อจำกัดอะไร และอยากพัฒนาเรื่องใด จากชีวิตจริงของแต่ละคน
- กำหนดเป้าหมายและจัดทำ ILP: ร่วมกันกำหนดหัวข้อ วิธีการ และแนวทางการฝึกที่เหมาะกับแต่ละคน
- ฝึกทักษะและลงมือทำจริง: ฝึกตามแผน เช่น ดูแลตนเอง สื่อสาร เดินทาง จัดการสุขภาพ หรือใช้บริการ PA
- ประเมินและติดตามผล: ดูว่านำทักษะไปใช้ในชีวิตจริงได้แค่ไหน เป้าหมายใดสำเร็จแล้ว และยังต้องพัฒนาอะไรต่อ
รู้ไว้ก่อนไป
- การฝึกปรับได้ตามความก้าวหน้าและความต้องการ ไม่จำเป็นต้องใช้เวลาและเนื้อหาเหมือนกันทุกคน
- คนพิการเป็นศูนย์กลางและมีส่วนร่วมกำหนดเป้าหมายและแผนการฝึกเอง
- ควรสอบถามศูนย์บริการโดยตรงเรื่องสิทธิ เงื่อนไข และค่าใช้จ่าย (ถ้ามี) เพราะแต่ละศูนย์อาจจัดบริการต่างกัน
- ครอบครัว: เปิดโอกาสให้คนพิการคิดและตัดสินใจเอง สนับสนุนให้ลองทำตามความสามารถ และไม่รีบทำแทนในสิ่งที่เรียนรู้และทำได้
- ครอบครัว: เคารพความต้องการและเป้าหมายชีวิตของคนพิการ ส่งเสริมให้ออกไปพบปะผู้คน และร่วมมือกับผู้ให้บริการ
- การส่งเสริมการดำรงชีวิตอิสระไม่ใช่การปล่อยให้จัดการทุกอย่างตามลำพัง แต่คือการให้โอกาสเลือกและจัดการชีวิต โดยช่วยเท่าที่จำเป็น
คำถามที่พบบ่อย
ต่างจากการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์อย่างไร
การฟื้นฟูทางการแพทย์เน้นฟื้นฟูหรือพัฒนาสมรรถภาพและการทำหน้าที่ของร่างกาย ส่วนการฝึกทักษะการดำรงชีวิตอิสระเน้นความสามารถในการจัดการชีวิต การตัดสินใจ การสื่อสาร การใช้บริการสนับสนุน และการมีส่วนร่วมในสังคม ทั้งสองด้านเสริมกันได้
ต้องเป็นคนพิการที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้จึงจะรับบริการได้หรือไม่
ไม่จำเป็น การฝึกเน้นพัฒนาทักษะตามความต้องการของแต่ละคน ทั้งนี้ขึ้นกับรูปแบบบริการและเงื่อนไขของหน่วยบริการนั้น ๆ
ต้องฝึกทุกหัวข้อในหลักสูตรหรือไม่
ไม่จำเป็น ILP จะพิจารณาทักษะที่ต้องการพัฒนาเป็นรายบุคคล บางคนอาจฝึกการเดินทาง บางคนฝึกการสื่อสาร หรือการจัดการชีวิตประจำวัน
ต้องฝึกนานเท่าไร
ขึ้นกับเป้าหมาย เนื้อหา และความก้าวหน้าของผู้รับบริการ ไม่จำเป็นต้องเท่ากันทุกคน
ต้องมี PA ก่อนจึงจะฝึกทักษะได้หรือไม่
ไม่จำเป็น เป็นบริการที่แยกจากกัน การเรียนรู้การใช้ PA เป็นส่วนหนึ่งของการฝึกได้ ส่วนการได้รับ PA ขึ้นกับหลักเกณฑ์ของบริการ PA แยกต่างหาก
ฝึกแล้วยังต้องพึ่งครอบครัวหรือ PA ถือว่าไม่สำเร็จหรือไม่
ไม่ใช่ เป้าหมายไม่ใช่การทำทุกอย่างโดยไม่พึ่งใคร แต่คือการกำหนดชีวิตของตนเองและเลือกใช้ความช่วยเหลือที่จำเป็นได้อย่างเหมาะสม
หน่วยงานรัฐที่รับผิดชอบ
ศูนย์การดำรงชีวิตอิสระคนพิการ (ศูนย์ IL) และศูนย์บริการคนพิการทั่วไป ที่เป็นหน่วยบริการฝึกทักษะการดำรงชีวิตอิสระในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.)
ช่องทางติดต่อหรือยื่นคำขอ
ติดต่อสอบถามศูนย์การดำรงชีวิตอิสระคนพิการ หรือศูนย์บริการคนพิการทั่วไปในพื้นที่ ศูนย์ที่มีความพร้อมและผ่านหลักเกณฑ์อาจให้บริการในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ
การเข้ารับบริการเบื้องต้น
- ติดต่อศูนย์การดำรงชีวิตอิสระคนพิการหรือศูนย์บริการคนพิการในพื้นที่
- พูดคุยกับผู้ให้บริการเรื่องปัญหาและความต้องการในการดำรงชีวิต
- ร่วมสำรวจทักษะและกำหนดเป้าหมายการพัฒนาตนเอง
- ร่วมจัดทำโปรแกรมฝึกทักษะการดำรงชีวิตอิสระ (ILP)
- เข้ารับการฝึกตามแผนและติดตามผล
ข้อคิดจาก TIL
หัวใจของการฝึกทักษะการดำรงชีวิตอิสระ คือการเปลี่ยนมุมมองจากการมองคนพิการเป็นผู้ที่ต้องได้รับการดูแล ไปสู่การมองคนพิการในฐานะบุคคลที่มีสิทธิ มีศักยภาพ และกำหนดชีวิตของตนเองได้
กระบวนการฝึกจึงไม่ได้เริ่มจากการบอกว่าคนพิการต้องทำอะไร แต่เริ่มจากการรับฟังว่าคนพิการต้องการใช้ชีวิตอย่างไร มีเป้าหมายอะไร และต้องการพัฒนาทักษะใดเพื่อไปให้ถึง บริการนี้จึงให้ความสำคัญกับการเสริมพลัง (Empowerment) การให้คำปรึกษาฉันเพื่อน (Peer Counseling) และโปรแกรมการฝึกเฉพาะบุคคล (ILP) เพื่อนำสิ่งที่เรียนรู้ไปใช้ได้จริง
เพราะการดำรงชีวิตอิสระไม่ได้วัดจากว่าคนพิการทำอะไรได้ด้วยตนเองมากเพียงใด แต่วัดจากการที่คนพิการมีอำนาจในการเลือก ตัดสินใจ และกำหนดชีวิตของตนเองได้มากเพียงใด
เอกสารอ้างอิง
- หลักสูตรประกาศนียบัตรการบริการฝึกทักษะการดำรงชีวิตอิสระของคนพิการสำหรับคนพิการทางกายและการเคลื่อนไหว (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2565) จัดทำโดยวิทยาลัยราชสุดา มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกับสภาศูนย์การดำรงชีวิตอิสระของคนพิการประเทศไทย สถาบันสิรินธรเพื่อการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์แห่งชาติ และสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ สนับสนุนโดย สสส.
- เผยแพร่เพื่อให้ความรู้โดย มูลนิธิสภาศูนย์การดำรงชีวิตอิสระคนพิการประเทศไทย (TIL)
ข้อมูลบางส่วนในหน้านี้อยู่ระหว่างการตรวจสอบกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ก่อนใช้สิทธิ ควรสอบถามหน่วยงานเพื่อยืนยันอีกครั้ง
ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด: 12 พฤศจิกายน 2569 · ลิงก์ทุกลิงก์ในหน้านี้เป็นเว็บไซต์ของหน่วยงานราชการ
หลักเกณฑ์อาจเปลี่ยนแปลงได้ และการได้รับสิทธิขึ้นกับการพิจารณาของหน่วยงาน ควรสอบถามหน่วยงานที่รับผิดชอบก่อนยื่นคำขอ