คนพิการกับโอกาสในการทำงานและการประกอบอาชีพ

1. คนพิการมีศักยภาพในการทำงาน และสามารถพัฒนาตนเองได้

การมีงานทำและการประกอบอาชีพ เป็นส่วนสำคัญที่ช่วยให้คนเราสามารถพึ่งพาตนเอง มีรายได้ พัฒนาความสามารถ และมีส่วนร่วมในสังคมได้อย่างมีคุณค่า สำหรับคนพิการก็เช่นเดียวกัน ความพิการไม่ได้หมายความว่าจะไม่สามารถทำงานหรือประกอบอาชีพได้ เพราะคนพิการแต่ละคนมีความสามารถ ความถนัด และความสนใจที่แตกต่างกัน

ปัจจุบันรูปแบบการทำงานมีความหลากหลายมากขึ้น ทั้งงานในสถานประกอบการ งานบริการ งานวิชาชีพ งานด้านเทคโนโลยี งานออนไลน์ และอาชีพอิสระ อีกทั้งยังมีการพัฒนาเทคโนโลยีและอุปกรณ์ช่วยเหลือที่ทำให้คนพิการสามารถทำงานได้สะดวกและมีประสิทธิภาพมากขึ้น

การทำงานจึงไม่จำเป็นต้องจำกัดอยู่เพียงรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง คนพิการสามารถพัฒนาทักษะของตนเอง เรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ และเตรียมความพร้อมเพื่อเข้าสู่ตลาดแรงงานหรือประกอบอาชีพตามความสนใจและศักยภาพของตนเองได้

สำหรับผู้ที่มีข้อจำกัดในการเดินทางหรือไม่สะดวกที่จะออกไปทำงานนอกบ้าน การทำงานจากที่บ้านหรือการทำงานผ่านระบบออนไลน์ก็เป็นอีกทางเลือกหนึ่ง เช่น งานบริการลูกค้าทางโทรศัพท์ งานตอบคำถามผ่านช่องทางออนไลน์ งานบันทึกข้อมูล หรืองานที่สามารถทำผ่านคอมพิวเตอร์ได้

สิ่งสำคัญคือ คนพิการควรได้รับโอกาสในการค้นหางานที่เหมาะสมกับตนเอง ได้รับการพัฒนาทักษะ และเข้าถึงการสนับสนุนที่จำเป็น เพื่อให้สามารถทำงาน มีรายได้ พึ่งพาตนเอง และใช้ชีวิตร่วมกับผู้อื่นในสังคมได้อย่างเต็มศักยภาพ

เส้นทางสู่การมีงานทำ มีหลายทาง

• อยากเป็นลูกจ้างในบริษัทหรือหน่วยงานรัฐ อ่านหัวข้อที่ 2 และ 3
• อยากได้งานหรือรายได้ แต่ไม่ได้เป็นลูกจ้างประจำ เช่น ทำงานในชุมชน ทำงานที่บ้าน ได้ที่ขายของ หรือได้อุปกรณ์ไปตั้งตัว อ่านหัวข้อที่ 4 (ม.35)
• อยากฝึกทักษะก่อน อ่านหัวข้อที่ 5
• อยากค้าขายหรือทำอาชีพอิสระ อ่านหัวข้อที่ 6

2. หากต้องการทำงาน ควรเริ่มต้นจากที่ไหน?

สำหรับคนพิการที่ต้องการทำงาน แต่ยังไม่ทราบว่าจะเริ่มต้นอย่างไร หรือไม่รู้ว่ามีหน่วยงานใดให้ความช่วยเหลือ สามารถเริ่มต้นได้จากสำนักงานจัดหางาน ซึ่งเป็นหน่วยงานของกรมการจัดหางาน กระทรวงแรงงาน ที่ให้บริการรับสมัครงาน ให้คำปรึกษา และประสานโอกาสการทำงานระหว่างผู้หางานกับนายจ้าง

สำนักงานจัดหางานจังหวัด

คนพิการสามารถติดต่อสำนักงานจัดหางานจังหวัดที่ตนเองอาศัยอยู่ เพื่อแจ้งความประสงค์ว่าต้องการทำงาน โดยเจ้าหน้าที่สามารถให้คำแนะนำเกี่ยวกับการสมัครงาน การขึ้นทะเบียนคนหางาน การค้นหาตำแหน่งงาน และการเตรียมตัวเข้ารับการสัมภาษณ์

ข้อมูลที่ควรเตรียมไปแจ้งเจ้าหน้าที่ ได้แก่

• ประเภทงานที่สนใจหรือลักษณะงานที่ต้องการทำ
• ความรู้ ความสามารถ ทักษะ และประสบการณ์ที่ผ่านมา
• วุฒิการศึกษา หรือหลักฐานการผ่านการฝึกอบรม (ถ้ามี)
• ลักษณะข้อจำกัดในการทำงานและสิ่งสนับสนุนที่จำเป็น
• รูปแบบการทำงานที่สะดวก เช่น ทำงานในสถานประกอบการ ทำงานใกล้บ้าน หรือทำงานจากที่บ้าน

แม้ยังไม่มีประสบการณ์ทำงาน หรือยังไม่แน่ใจว่าตนเองเหมาะกับงานประเภทใด ก็สามารถไปขอคำปรึกษาจากเจ้าหน้าที่ได้ ไม่จำเป็นต้องรอให้พบประกาศรับสมัครงานก่อน

เว็บไซต์ไทยมีงานทำ

นอกจากการติดต่อสำนักงานจัดหางานโดยตรงแล้ว ยังสามารถค้นหาตำแหน่งงานผ่านเว็บไซต์ไทยมีงานทำของกรมการจัดหางานได้ โดยผู้สนใจสามารถค้นหาตำแหน่งงานและข้อมูลนายจ้าง เพื่อพิจารณางานที่เหมาะสมกับตนเอง

เว็บไซต์: ไทยมีงานทำ.doe.go.th (เปิดในหน้าต่างใหม่)

เมื่อไปติดต่อ ควรแจ้งเจ้าหน้าที่ให้ชัดเจนว่าตนเองเป็นคนพิการและต้องการหางาน เพื่อให้ได้รับคำแนะนำเกี่ยวกับบริการและช่องทางที่เหมาะสมกับความต้องการของตนเอง

3. สมัครงานในบริษัทหรือหน่วยงานรัฐ (มาตรา 33)

กฎหมายกำหนดให้นายจ้าง สถานประกอบการ และหน่วยงานของรัฐ ที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 100 คนขึ้นไป ต้องรับคนพิการที่สามารถทำงานได้เข้าทำงาน ในอัตราลูกจ้างทั่วไป 100 คน ต่อคนพิการ 1 คน เรียกกันว่า "การจ้างงานตามมาตรา 33"

แปลว่า บริษัทขนาดใหญ่และหน่วยงานรัฐจำนวนมาก กำลังมองหาคนพิการเข้าทำงาน คนพิการจึงไม่ได้เป็นฝ่ายขอโอกาสเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นคนที่นายจ้างต้องการด้วย

ทำอย่างไรให้เจองานเหล่านี้

• ค้นหาตำแหน่งงานในเว็บไซต์ไทยมีงานทำ ซึ่งเชื่อมกับระบบการจ้างงานคนพิการของกรมการจัดหางาน
• แจ้งสำนักงานจัดหางานจังหวัดว่าต้องการทำงานในสถานประกอบการ เจ้าหน้าที่จะช่วยจับคู่กับนายจ้างที่ยังต้องการจ้างคนพิการ
• สอบถามฝ่ายบุคคลของบริษัทใกล้บ้านโดยตรงว่ามีตำแหน่งสำหรับคนพิการหรือไม่

เมื่อได้งานแล้ว

• คนพิการเป็นลูกจ้างเหมือนลูกจ้างทั่วไป ได้รับค่าจ้างและสวัสดิการตามกฎหมายแรงงาน
• หากต้องการอุปกรณ์หรือการปรับสภาพการทำงาน เช่น ทางลาด ห้องน้ำ โปรแกรมอ่านหน้าจอ หรือเวลาทำงานที่ยืดหยุ่น ควรพูดคุยกับนายจ้างตั้งแต่เริ่มต้น
• หากถูกปฏิเสธหรือถูกเลือกปฏิบัติเพราะความพิการ สามารถขอคำปรึกษาจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้

4. มาตรา 35: ทางเลือกเมื่อไม่ได้เป็นลูกจ้างประจำ

นายจ้างที่ไม่ได้จ้างคนพิการเข้าทำงานตามมาตรา 33 สามารถเลือก "ให้สิทธิ" แก่คนพิการหรือผู้ดูแลคนพิการแทนได้ เรียกว่า "การให้สิทธิตามมาตรา 35" โดยมูลค่าต่อปีต้องไม่น้อยกว่าที่กำหนด (ปี 2570 ไม่น้อยกว่า 123,005 บาทต่อคน)

ม.35 เหมาะกับคนพิการที่ไม่สะดวกเดินทางไปทำงานในบริษัททุกวัน อยากทำงานในชุมชนหรือใกล้บ้าน อยากทำอาชีพของตนเอง หรือผู้ดูแลคนพิการที่ต้องอยู่ดูแลที่บ้าน

ม.35 มี 7 รูปแบบ ดังนี้

4.1 การให้สัมปทาน

หน่วยงานหรือบริษัทให้สิทธิคนพิการประกอบกิจการในพื้นที่หรือกิจการของตน เช่น สิทธิเปิดร้านค้า ร้านกาแฟ หรือบริการบางอย่างในพื้นที่ของหน่วยงาน

เหมาะกับ: ผู้ที่อยากทำธุรกิจเล็ก ๆ ของตนเอง และมีความพร้อมในการบริหารกิจการ

4.2 การจัดสถานที่จำหน่ายสินค้าหรือบริการ

บริษัทจัดพื้นที่ให้คนพิการขายสินค้าหรือให้บริการ โดยไม่เก็บค่าเช่า เช่น ล็อกขายของในห้างสรรพสินค้า ในโรงงาน หรือในอาคารสำนักงาน รวมถึงที่ตั้งตู้หยอดเหรียญ

เหมาะกับ: ผู้ที่มีสินค้าหรือบริการอยู่แล้ว แต่ขาดทำเลขาย

4.3 การจ้างเหมาช่วงงานหรือจ้างเหมาบริการ

บริษัทจ้างคนพิการทำงานตามสัญญา โดยไม่ต้องเข้าไปทำงานในบริษัท เป็นรูปแบบที่คนพิการได้รับมากที่สุด เช่น

• งานบริการในชุมชน เช่น งานในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น วัด หรือโรงเรียนใกล้บ้าน
• งานช่วยเหลือดูแลคนพิการหรือผู้สูงอายุในชุมชน
• งานที่ทำที่บ้านได้ เช่น งานบันทึกข้อมูล งานออนไลน์ งานฝีมือ

เหมาะกับ: ผู้ที่อยากมีรายได้ประจำ ทำงานใกล้บ้านหรือที่บ้าน

4.4 การฝึกงาน

บริษัทจัดการฝึกงานหรือพัฒนาทักษะอาชีพให้คนพิการ เพื่อเพิ่มความสามารถในการทำงานหรือประกอบอาชีพในอนาคต

เหมาะกับ: ผู้ที่ยังไม่มีประสบการณ์ หรืออยากเปลี่ยนสายงาน

4.5 การจัดให้มีอุปกรณ์หรือสิ่งอำนวยความสะดวก

บริษัทจัดหาอุปกรณ์ช่วยความพิการ หรือปรับสภาพแวดล้อมให้คนพิการเข้าถึงและใช้งานได้ เช่น ทางลาด ห้องน้ำสำหรับคนพิการ หรืออุปกรณ์ที่ช่วยให้ทำงานหรือใช้ชีวิตได้สะดวกขึ้น

ข้อนี้หมายถึง อุปกรณ์ช่วยความพิการและสิ่งอำนวยความสะดวก ไม่ใช่เครื่องมือประกอบอาชีพ ถ้าต้องการเครื่องมือทำมาหากิน ดูข้อ 4.7

4.6 การจัดให้มีล่ามภาษามือ

บริษัทจัดล่ามภาษามือให้คนพิการทางการได้ยิน เพื่อให้สื่อสารได้ในการทำงาน การเรียน หรือการติดต่อหน่วยงานต่าง ๆ

เหมาะกับ: คนพิการทางการได้ยินและสื่อความหมาย

4.7 การให้ความช่วยเหลืออื่นใด

การช่วยเหลือที่ส่งเสริมอาชีพและคุณภาพชีวิตของคนพิการหรือผู้ดูแล ในทางปฏิบัติมักใช้เป็นทุนหรืออุปกรณ์ประกอบอาชีพ เพื่อให้คนพิการหรือครอบครัวนำไปตั้งตัว เช่น

• เครื่องซักผ้าหยอดเหรียญ ตู้น้ำมันหยอดเหรียญ หรือตู้จำหน่ายสินค้าอัตโนมัติ
• จักรเย็บผ้า รถเข็นขายของ หรืออุปกรณ์ทำอาหาร
• อุปกรณ์เลี้ยงสัตว์ หรืออุปกรณ์การเกษตร
• อุปกรณ์สำหรับร้านค้า เช่น เครื่องถ่ายเอกสาร

เหมาะกับ: ผู้ที่อยากทำอาชีพอิสระใกล้บ้าน หรือให้ครอบครัวช่วยดูแลกิจการ

ถ้าได้อุปกรณ์ เช่น ตู้หยอดเหรียญ แต่ยังไม่มีที่ตั้ง อาจขอรับสิทธิแบบ 4.2 (จัดสถานที่จำหน่าย) ประกอบกันได้ ควรสอบถามเจ้าหน้าที่หรือบริษัทที่ให้สิทธิ

ขั้นตอนการขอรับสิทธิ ม.35

1. ตัดสินใจว่าอยากได้สิทธิแบบไหน ดูจากความสามารถ ความสนใจ และสภาพความพร้อมของตนเองและครอบครัว
2. ยื่นแจ้งความประสงค์ภายในช่วงเวลาที่เปิดรับ ปกติเปิดตั้งแต่ 1 ตุลาคม ถึง 31 ธันวาคม ของทุกปี สำหรับสิทธิของปีถัดไป
3. เลือกช่องทางยื่น ยื่นออนไลน์ที่ e-service.doe.go.th (เปิดในหน้าต่างใหม่) หรือไปยื่นด้วยตนเองที่สำนักงานจัดหางานจังหวัด หรือสำนักงานจัดหางานกรุงเทพมหานครพื้นที่ 1–10 ในวันและเวลาราชการ
4. เตรียมเอกสาร ได้แก่ บัตรประจำตัวคนพิการ บัตรประจำตัวประชาชน และสมุดบัญชีเงินฝากธนาคาร หากผู้ดูแลยื่นขอสิทธิ ให้เตรียมเอกสารที่แสดงว่าเป็นผู้ดูแลคนพิการด้วย (สอบถามรายการเอกสารที่แน่นอนกับเจ้าหน้าที่อีกครั้ง)
5. รอการจับคู่กับนายจ้าง ระบบจะจับคู่คนพิการกับนายจ้างที่ต้องการให้สิทธิ และป้องกันการรับสิทธิซ้ำซ้อน
6. ทำสัญญาและปฏิบัติตามสัญญา อ่านเงื่อนไขให้เข้าใจ ทำงานหรือใช้สิทธิตามที่ตกลง และติดตามสถานะได้ในระบบ

ผู้ดูแลคนพิการก็ขอรับสิทธิ ม.35 ได้ เหมาะกับครอบครัวที่ต้องดูแลคนพิการอยู่ที่บ้านและออกไปทำงานประจำไม่ได้

ข้อควรระวัง

• ระวังผู้ที่เรียกเก็บเงิน "ค่าหัวคิว" หรือขอหักเงินจากสิทธิของคุณ การยื่นขอสิทธิกับหน่วยงานรัฐไม่มีค่าใช้จ่าย
• อ่านสัญญาให้เข้าใจก่อนลงชื่อ ดูว่าได้รับเงินหรือสิทธิเท่าไร ระยะเวลาเท่าไร และต้องทำอะไรบ้าง
• ต้องทำงานหรือใช้สิทธิจริงตามสัญญา ไม่ใช่การรับเงินเปล่า
• เก็บสำเนาสัญญาและหลักฐานการรับเงินไว้ทุกครั้ง
• หากมีปัญหาหรือสงสัย สอบถามสำนักงานจัดหางานจังหวัด หรือสายด่วน 1506 กด 2

5. อยากฝึกทักษะและอาชีพก่อน

หากยังไม่มั่นใจในทักษะของตนเอง หรือต้องการเปลี่ยนอาชีพ สามารถเข้ารับการฝึกอาชีพก่อนได้ เช่น

• ศูนย์ฟื้นฟูอาชีพคนพิการ ของกรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ (พก.) ซึ่งมีอยู่ในหลายภูมิภาค
• สถาบันหรือสำนักงานพัฒนาฝีมือแรงงาน ของกรมพัฒนาฝีมือแรงงาน ซึ่งมีหลักสูตรฝึกอาชีพในทุกจังหวัด
• การฝึกงานตาม ม.35 (ข้อ 4.4) กับบริษัทที่ให้สิทธิ

นอกจากทักษะอาชีพแล้ว ทักษะการดำรงชีวิตอิสระ เช่น การเดินทาง การจัดการเงิน และการตัดสินใจด้วยตนเอง ก็เป็นพื้นฐานสำคัญของการทำงาน สามารถขอรับการฝึกได้จากศูนย์การดำรงชีวิตอิสระในเครือข่าย

6. อยากค้าขายหรือประกอบอาชีพอิสระ

คนพิการที่อยากเริ่มต้นอาชีพของตนเอง มีแหล่งสนับสนุนหลายทาง เช่น

• เงินกู้ยืมเพื่อประกอบอาชีพ จากกองทุนส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ ไม่มีดอกเบี้ย (ดูหัวข้อ "กู้ยืมเงินทุนประกอบอาชีพ" ท้ายหน้านี้)
• ทุนหรืออุปกรณ์ประกอบอาชีพตาม ม.35 (ข้อ 4.7)
• ที่ขายของตาม ม.35 (ข้อ 4.2)

ก่อนเริ่มกิจการ ควรสำรวจตลาด คำนวณต้นทุนและรายได้ให้ชัดเจน และปรึกษาผู้มีประสบการณ์ หรือเจ้าหน้าที่ศูนย์บริการคนพิการใกล้บ้าน

7. ช่องทางติดต่อ

• สายด่วนกระทรวงแรงงาน: โทร. 1506 กด 2
• สายด่วนกรมการจัดหางาน: โทร. 1694
• ยื่นขอสิทธิ ม.35 ออนไลน์: e-service.doe.go.th (เปิดในหน้าต่างใหม่)
• ค้นหางาน: ไทยมีงานทำ.doe.go.th (เปิดในหน้าต่างใหม่)
• สำนักงานจัดหางานจังหวัด: ทุกจังหวัด
• สำนักงานจัดหางานกรุงเทพมหานคร: พื้นที่ 1–10

เมื่อไปติดต่อ ควรแจ้งเจ้าหน้าที่ให้ชัดเจนว่าตนเองเป็นคนพิการ และบอกว่าต้องการหางาน ต้องการขอรับสิทธิ ม.35 หรือต้องการฝึกอาชีพ เพื่อให้ได้รับคำแนะนำที่ตรงกับความต้องการ

กฎหมาย ระเบียบ และประกาศที่เกี่ยวข้อง

• พ.ร.บ.ส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. 2550 และที่แก้ไขเพิ่มเติม มาตรา 33 มาตรา 34 และมาตรา 35